تقسیم ترکه چیست و چگونه انجام می شود؟

تقسیم ترکه یعنی دارایی باقی مانده از متوفی، بعد از روشن شدن حقوق و بدهی های مربوط به ترکه، میان وراث تعیین تکلیف و سهم هر شخص از اموال مشخص شود و اگر وراث درباره نحوه تقسیم توافق داشته باشند، مسیر معمولا ساده تر است؛ اما در نبود توافق، موضوع می تواند وارد رسیدگی قضایی شود.
تقسیم ترکه فقط محاسبه درصد سهم الارث نیست؛ مسئله اصلی این است که هر مال چگونه و با چه ارزشی میان وراث تقسیم شود.
به همین دلیل در پرونده هایی که ملک، زمین، سرقفلی یا اختلاف میان وراث وجود دارد، بررسی پرونده توسط وکیل ارث و میراث اهمیت بیشتری پیدا می کند.

تقسیم ترکه یعنی چه؟

بعد از فوت شخص، دارایی های او ممکن است میان چند وارث مشترک باشد.

مثلا سه وارث در یک خانه سهم دارند، اما هیچ کدام مالک یک اتاق یا قسمت مشخصی از خانه نیستند.
تقسیم ترکه برای پایان دادن به همین وضعیت مشترک انجام می شود تا سهم هر وارث از اموال باقی مانده تعیین تکلیف شود. البته قبل از تقسیم نباید بدهی ها و حقوقی که به ترکه تعلق گرفته نادیده گرفته شوند. قانون مدنی نیز استقرار مالکیت وراث نسبت به ترکه را به پرداخت حقوق و دیون متعلق به ترکه مرتبط کرده است.

شرایط تقسیم ترکه

اولین شرط مهم این است که مشخص باشد چه کسانی در ترکه سهم دارند و چه اموالی قرار است تقسیم شوند.

در عمل، وضعیت پرونده باید از چند جهت روشن باشد:

• وراث و سهم قانونی آنها مشخص باشند.
• اموال متعلق به متوفی قابل شناسایی باشند.
• بدهی ها و حقوق مقدم بر تقسیم بررسی شده باشند.
• درباره مالکیت بعضی اموال ابهام اساسی وجود نداشته باشد یا ابتدا تعیین تکلیف شود.
• وضعیت صغیر، محجور یا غایب در میان وراث بررسی شود.

اگر همه اشخاصی که در ترکه سهم دارند حاضر، رشید و دارای اهلیت باشند، قانون امور حسبی به آنها اجازه داده است ترکه را با توافق خود تقسیم کنند.

چه کسانی می توانند درخواست تقسیم ترکه بدهند؟

لازم نیست همه وراث همزمان خواهان تقسیم باشند.

هر وارثی که بخواهد سهم خود از حالت اشتراکی خارج شود می تواند موضوع تقسیم را پیگیری کند و مخالفت سایر وراث به خودی خود باعث باقی ماندن دائمی ترکه در حالت مشترک نمی شود.

اگر میان وراث توافق وجود نداشته باشد، تقسیم ترکه نیازمند رسیدگی قضایی است؛ دیوان عالی کشور نیز در رأی وحدت رویه شماره 719 بر قضایی بودن تقسیم ترکه در صورت عدم تراضی تاکید کرده است.

مراحل تقسیم ترکه

تقسیم معمولا از بررسی وراث و اموال شروع می شود.

سپس مشخص می شود آیا امکان تقسیم توافقی وجود دارد یا پرونده باید از طریق مرجع قضایی پیگیری شود. پس از آن، وضعیت و ارزش اموال بررسی می شود و اگر تقسیم عینی امکان پذیر باشد، سهم ها تعیین می شوند.
در پرونده هایی که مال قابل تقسیم نیست، ممکن است موضوع فروش مال و تقسیم حاصل آن مطرح شود.

در پایان تقسیم قضایی نیز دادگاه صورت مجلس تقسیم را تنظیم می کند و سهم اشخاص در آن مشخص می شود.

دادخواست تقسیم ترکه

دادخواست یا درخواست تقسیم باید بر اساس وضعیت واقعی پرونده تنظیم شود.

صرف نوشتن «تقاضای تقسیم ارث را دارم» همیشه کافی نیست؛ بهتر است وراث، اموال شناخته شده، وضعیت مالکیت و علت عدم امکان تقسیم توافقی مشخص باشند.

قانون امور حسبی نیز برای درخواست تقسیم، اطلاعات مشخصی را لازم دانسته و درخواست را کتبی در نظر گرفته است.

نمونه متن دادخواست تقسیم ترکه

«ریاست محترم دادگاه

با احترام، مرحوم/مرحومه … در تاریخ … فوت نموده و اینجانب به عنوان یکی از وراث ایشان، در ترکه باقی مانده دارای سهم الارث قانونی هستم.

با توجه به عدم حصول توافق میان وراث درباره تقسیم اموال باقی مانده و ادامه حالت اشاعه، تقاضای رسیدگی و تقسیم ترکه متوفی مطابق مقررات قانونی را دارم.

مدارک مربوط به وراثت و اموال موجود به پیوست ارائه می شود.»

این متن نمونه عمومی است و برای ملک ثبت شده، زمین کشاورزی، مال قولنامه ای یا پرونده دارای صغیر باید متناسب با وضعیت پرونده تنظیم شود.

مدارک لازم برای تقسیم ترکه

مدارک دقیق به نوع دارایی ها بستگی دارد، اما معمولا این موارد اهمیت دارند:

• مدارک هویتی متقاضی
• گواهی فوت
• مدرک مربوط به وراث و سهم آنها
• اسناد مالکیت املاک
• قولنامه یا اسناد عادی در صورت وجود
• مدارک خودرو و اموال منقول
• مدارک مربوط به سهام یا سایر دارایی ها
• وصیت نامه در صورت وجود
• مستندات مربوط به دیون یا مطالبات
• وکالتنامه در صورت اقدام توسط وکیل

اگر بعضی اموال هنوز به طور دقیق مشخص نیستند، ممکن است قبل از تقسیم نیاز به تحریر ترکه یا اقدام حقوقی دیگری وجود داشته باشد.

هزینه تقسیم ترکه

هزینه نهایی در همه پرونده ها یکسان نیست.

نوع مال، ارزش و تعداد اموال، نیاز به کارشناسی، اختلاف میان وراث، تعداد اقدامات قضایی و وضعیت اسناد می تواند بر هزینه پرونده اثر بگذارد.

مثلا تقسیم چند حساب بانکی با تقسیم یک زمین بزرگ کشاورزی یا ساختمان ورثه ای شرایط کاملا متفاوتی دارد.

به همین دلیل بهتر است ابتدا پرونده و نوع اموال مشخص و سپس درباره هزینه واقعی اقدام تصمیم گیری شود.

انواع پرونده های تقسیم ترکه

تقسیم ترکه همیشه یک شکل ندارد. نوع مال، سند، وضعیت وراث و حتی سن بعضی از وراث می تواند مسیر پرونده را تغییر دهد.

تقسیم ترکه چقدر زمان می برد؟

زمان دقیقی برای همه پرونده ها وجود ندارد.

اگر اموال مشخص باشند، اسناد کامل باشد و وراث توافق داشته باشند، تعیین تکلیف ساده تر خواهد بود. اما اگر کارشناسی ملک، اختلاف مالکیت، وراث متعدد، مال قولنامه ای یا شخص محجور در پرونده وجود داشته باشد، رسیدگی می تواند طولانی تر شود.

در واقع مدت پرونده بیش از آنکه به عنوان «تقسیم ترکه» وابسته باشد، به تعداد اختلافات داخل پرونده بستگی دارد.

تقسیم ترکه توافقی

تقسیم توافقی زمانی است که همه اشخاص دارای سهم و اهلیت لازم درباره نحوه تقسیم ترکه با یکدیگر به توافق برسند و مثلا توافق کنند خانه به یکی از وراث برسد و او معادل سهم دیگران را پرداخت کند، یا هر کدام مال مشخصی را در برابر سهم خود دریافت کنند.

قانون امور حسبی اجازه داده اگر تمام وراث و اشخاص شریک در ترکه حاضر و رشید باشند، ترکه را به هر نحوی که توافق می کنند میان خود تقسیم کنند.

بنابراین در پرونده ای که توافق واقعی وجود دارد، همیشه لازم نیست اختلاف قضایی ایجاد شود.

تقسیم ترکه بدون رضایت همه وراث امکان پذیر است؟

بله.

یک وارث نمی تواند صرفا با گفتن «من تقسیم نمی کنم» برای همیشه سایر وراث را مجبور به ادامه مالکیت مشترک کند.

اگر توافق حاصل نشود، تقسیم می تواند از مسیر قضایی پیگیری شود. رأی وحدت رویه شماره 719 نیز تقسیم ترکه در حالت عدم تراضی را موضوعی نیازمند رسیدگی قضایی دانسته است.

اگر یکی از وراث حاضر به تقسیم ترکه نباشد چه می شود؟

این اتفاق در پرونده های واقعی بسیار رایج است.

گاهی یک وارث به دلیل استفاده از خانه، زمین یا مغازه متوفی تمایلی به تقسیم ندارد.

در چنین شرایطی ابتدا باید بررسی شود مال قابل تقسیم است یا خیر و آیا امکان توافق، پرداخت سهم سایرین یا تعیین تکلیف قضایی وجود دارد.

پس مخالفت یک وارث پایان مسیر نیست؛ بلکه معمولا باعث می شود پرونده از تقسیم توافقی وارد تقسیم قضایی شود.

اگر یکی از وراث ملک را در تصرف داشته باشد چه باید کرد؟

تصرف یکی از وراث در ملک به خودی خود باعث از بین رفتن سهم سایر وراث نمی شود.

اما نوع تصرف بسیار مهم است.

اگر یک وارث به تنهایی از تمام ملک استفاده می کند، مانع استفاده دیگران شده یا درباره مالکیت ادعای مستقلی مطرح کرده، علاوه بر تقسیم ترکه ممکن است مسائل حقوقی دیگری نیز ایجاد شود.

در این شرایط بهتر است قبل از طرح چند دعوای همزمان، مشخص شود هدف اصلی چیست: تقسیم ملک، رفع اختلاف در تصرف، مطالبه حق یا بررسی مالکیت.

تفاوت تقسیم ترکه با انحصار وراثت، تحریر ترکه و مهر و موم ترکه

اگر هنوز وراث قانونی مشخص نشده اند، موضوع وکیل انحصار وراثت اهمیت پیدا می کند و اگر اصل مشکل این است که دارایی های متوفی مشخص نیست، تحریر ترکه می تواند مقدم بر تقسیم باشد.

و اگر نگرانی درباره خارج کردن یا جابه جایی اموال وجود دارد، مهر و موم ترکه موضوع متفاوتی است.

اعتراض به تقسیم ترکه

اعتراض زمانی مطرح می شود که یکی از اشخاص ذی نفع نسبت به نحوه تقسیم، میزان سهم، ارزیابی اموال یا رعایت حقوق خود ایراد داشته باشد.

نوع اعتراض باید دقیقا مشخص باشد؛ چون اعتراض به ارزش گذاری ملک با ادعای اینکه یک مال اصلا متعلق به متوفی نبوده، دو موضوع کاملا متفاوت است.

قبل از اقدام بهتر است صورت تقسیم، اسناد مالکیت و علت اعتراض بررسی شود.

ابطال تقسیم ترکه در چه شرایطی امکان پذیر است؟

هر تقسیم انجام شده را نمی توان صرفا به دلیل پشیمانی یکی از وراث باطل کرد.

برای ابطال باید مبنای حقوقی مشخصی وجود داشته باشد؛ مثلا تقسیم با وجود اشکال موثر قانونی، نادیده گرفتن حقوق شخص ذی نفع یا مشکلاتی که اعتبار تقسیم را زیر سوال ببرد.

اگر تقسیم توسط دادگاه انجام شده باشد، قوانین مربوط به همان تقسیم و طرق اعتراض یا ابطال باید بررسی شوند.

به همین دلیل قبل از طرح دعوای ابطال، مهم ترین کار مطالعه اسناد و نحوه انجام تقسیم قبلی است.